Περι συνειδήσεως

Ανδρέας Αβραμόπουλος
Θεολόγος

«Έχω μπροστά μου ένα καθρέπτη
που μ ΄εμποδίζει ό,τι είναι πίσω μου να δώ
δεν έχω δει ποτέ μου πιο μεγάλο ψεύτη
και το χειρότερο είμαι όμοιος εγώ……»

Η ΥΓΙΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΡΡΩΣΤΗΜΕΝΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΤΗΣ

Αγαπητοί φίλοι και φίλες, το θέμα που θα μας απασχολήσει στην τωρινή συνάντησή μας, αναφέρεται στη συνείδηση και στις διαφορετικές μορφές που παρουσιάζει αυτή, σε αρκετές ή μάλλον, θα έλεγα, σε πολλές περιπτώσεις.

Αλλά ας δούμε κατ’ αρχήν, ποιο είναι το στοιχείο αυτό του ψυχικού μας κόσμου, που λέγεται συνείδηση.

Όταν λέμε συνείδηση, εννοούμε τον ψυχικό εκείνο παράγοντα της ύπαρξής μας, που μας δίνει πληροφορίες για την καθημερινή πορεία της ζωής μας, αξιολογώντας αυτήν αδιάλειπτα από ηθικής απόψεως. Δηλαδή μας δίνει την πληροφορία της καλής ή της κακής συμπεριφοράς μας, αφού παρέχει τη δυνατότητα να γνωρίζουμε, σε βάθος, τις σκέψεις, τις προθέσεις, τις πράξεις, τα δικαιώματα, τις υποχρεώσεις και τις ευθύνες μας, σε κάθε σχετική περίπτωση.

Εκτός όμως από τη συνείδηση, ο ψυχικός κόσμος του ανθρώπου, συμπληρώνεται με την παρουσία του λογικού, δηλαδή του μυαλού του, όπως απλά λέμε. Το λογικό, είναι εκείνο που συλλαμβάνει τις σκέψεις και καθορίζει τις πράξεις, ανάλογα με το δείκτη νοημοσύνης που διαθέτει ο άνθρωπος, και, συνήθως, ανεξάρτητα από ηθικές ευαισθησίες.

Μετά από αυτές τις σκέψεις και τις προκαθορισμένες, από το λογικό, πράξεις, παρεμβαίνει η συνείδηση, για να αξιολογήσει την ηθικότητά τους και να πει το ναι ή το όχι. Δηλαδή, προηγείται το λογικό με τις σκέψεις και τις αποφάσεις του, και ακολουθεί ο ηθικός κριτής και δικαστής, που είναι η συνείδηση.

Λειτουργούμε, επομένως, με δυο παράγοντες, το λογικό που σκέφτεται και αποφασίζει, και τη συνείδηση που αξιολογεί ηθικά τις σκέψεις και αποφάσεις του λογικού.

Τα δυο αυτά στοιχεία του ψυχικού μας βίου, δηλαδή το λογικό και η συνείδηση, είναι εκείνα, που διαφοροποιούν τον άνθρωπο, από τα ζωντανά όντα της φύσεως. Βέβαια, στα άλογα ζώα, δηλαδή στα μη έχοντα λογικό, υπάρχει μια μικρή λογική ικανότητα. Τόση όμως, όση είναι αρκετή για να λειτουργήσει το ένστικτο, που αποτελεί και τον μοναδικό οδηγό, και κατευθύνει την πορεία της ζωής τους. Ηθική συνείδηση, βέβαια, που να αξιολογεί τις πράξεις τους, δεν έχουν τα ζώα. Για το λόγο αυτό, δεν ευθύνονται για την οποιαδήποτε συμπεριφορά τους.

Η μικρή λογική ικανότητα του ζώου, που σταματάει στο ένστικτο, και η ανυπαρξία ηθικής συνείδησης στη ζωή του, του αφαιρούν τη δύναμη της ελευθερίας, την οποία παρατηρούμε στον άνθρωπο. Ο άνθρωπος έχει, σε μεγάλο βαθμό, τη δυνατότητα της επιλογής, μεταξύ δυο ή και περισσοτέρων περιπτώσεων και, γι αυτό, οι όποιες επιλογές του, έχουν ηθική αξία και βαθμολογούνται ανάλογα, επειδή είναι ελεύθερος. Προικισμένος από το Δημιουργό του με το λογικό και τη συνείδηση, μπορεί να νιώθει ελεύθερος και μέσα από τη φυλακή, γιατί η ελευθερία του, πρωταρχικά, είναι πνευματική. Ενώ η ελευθερία του ζώου, που τρέχει, χωρίς εμπόδια, στους κάμπους, τα δάση και τους ωκεανούς, είναι ελευθερία κάτω από τη κηδεμονία του ενστίκτου του. Δεν είναι πνευματική ελευθερία. Δεν του χρειάζεται, άλλωστε, η πνευματική ελευθερία. Γι αυτό, το ζώο δε δημιουργεί ποτέ πολιτισμό. Ζει, διαχρονικά, ακριβώς κατά τον αυτόν τρόπο, χωρίς καμιά μεταβολή.

Και για να συνοψίσουμε με δυο λόγια . ο κυβερνήτης της ζωής των ζώων είναι το ένστικτο, ενώ των ανθρώπων, είναι το λογικό και η ηθική συνείδηση.

Τα δυο αυτά μοναδικά και κυριαρχικά πνευματικά στοιχεία, το λογικό και η συνείδηση, κάνουν τον άνθρωπο άρχοντα του κόσμου και διαχειριστή της φύσεως.

Δυστυχώς, οι δυο αυτοί παράγοντες του ψυχικού μας βίου, οι τόσο απαραίτητοι για την ομαλή και ευτυχισμένη πορεία της ζωής μας, δε συνεργάζονται πάντοτε. Συχνά, μεταξύ τους, παρατηρείται ασυμφωνία, που προκαλεί στενοχώρια και άγχος. Στις περιπτώσεις αυτές, είτε το λογικό περιφρονεί τη συνείδηση, είτε η άρρωστη, κάποτε, συνείδηση, καταπιέζει το λογικό. Έτσι στις διάφορες επιλογές και αποφάσεις του ανθρώπου, άλλοτε επικρατεί το λογικό και άλλοτε η συνείδηση. Ευτυχισμένες στιγμές, είναι εκείνες της συνεργασίας και ταύτισης των δυο παραγόντων.

Στις περιπτώσεις ασυμφωνίας, παρουσιάζεται εσωτερικός διχασμός και προκαλείται αμηχανία. Ενώ αποφασίζουμε αυτό, επιθυμούμε κάποιο άλλο, και πράττουμε ή δεν πράττουμε κάτι «με μισή καρδιά».

Το γεγονός αυτό, της εσωτερικής διαπάλης, καταγράφει, σα δικό του βίωμα, ο θείος Παύλος (Ρωμ.7,19) όταν λέει . «Οὐ γάρ ὅ θέλω ποιῶ ἀγαθόν, αλλ’ ὅ οὐ θέλω κακόν, τοῦτο πράσσω». Δηλαδή, δεν κάνω το αγαθό που θέλω, αλλά το κακό που δε θέλω, αυτό κάνω.

Αν ο θεόπτης Απόστολος των Εθνών, ζούσε το δυσάρεστο αυτό συναίσθημα, πόσο μάλλον εμείς. Λοιπόν, ας μη τρομάζουμε σε παρόμοιες περιπτώσεις. Όμως, οπωσδήποτε, ας αγρυπνούμε πάντοτε, ελέγχοντας τη συμπεριφορά μας. Με αυτόν τον τρόπο η συνείδηση, η υγιαίνουσα συνείδηση, θα έχει τον τελευταίο λόγο, σε όλα τα επίπεδα και τις εκδηλώσεις της ψυχικής μας λειτουργίας, δηλαδή στις σκέψεις, τους λόγους, τις αποφάσεις και τις πράξεις μας. Μόνον έτσι θα διορθώνονται και θα επαναφέρονται στην αλήθεια, κάποιες, τυχόν, λανθασμένες επιλογές του λογικού μας.

Με τη διαπίστωση αυτή, προβάλλει επιτακτική η ανάγκη, του να αποκτήσει ο άνθρωπος υγιαίνουσα συνείδηση, που θα τον κατευθύνει, σε όλες τις επιλογές του, προς τη σωστή κατεύθυνση και θα τον απαλλάσσει από το άγχος και την αμφιβολία.

Όταν αναφερόμαστε στην υγιαίνουσα συνείδηση, γεννιέται το ερώτημα . υπάρχει άραγε και ασθενής, άρρωστη συνείδηση; Και βέβαια υπάρχει, και μάλιστα πολύ συχνά. Γι αυτό οι διαγνώσεις που κάνει επί των προθέσεων και αποφάσεων του λογικού, δεν είναι πάντοτε σύμφωνες με τις επιταγές του ηθικού νόμου. Εάν η αρρώστια του σώματος προκαλεί, συχνά, στον άνθρωπο δυστυχία, η αρρώστια της συνείδησης, προκαλεί πολύ μεγαλύτερη. Μόνο που την αρρώστια του σώματος, την καταλαβαίνουμε γρήγορα, γιατί τα συμπτώματά της μας επηρεάζουν άμεσα, π.χ. πόνος, αδιαθεσία κ.λ. ενώ, την αρρώστια της συνείδησης, δύσκολα την αντιλαμβανόμαστε. Έτσι, όταν είναι άρρωστη, ή όταν αδρανεί και κοιμάται, οι κρίσεις που κάνει, για τη συμπεριφορά μας, είναι ηθικά λανθασμένες.

Ποια είναι άραγε η αρρώστια της συνείδησης; Δυστυχώς, είναι αρκετές οι αρρώστιες που την προσβάλλουν. Μια άρρωστη συνείδηση είναι η ελαστική. Μια άλλη είναι η περιδεής. Τρίτη είναι η άκαμπτη και τελευταία, η πιο βαριά αρρωστημένη, είναι η πωρωμένη συνείδηση.

Για τις τρεις πρώτες μορφές συνείδησης, την ελαστική, την περιδεή, και την άκαμπτη, μπορεί με πολλές προσπάθειες, να υπάρξει θεραπεία, όταν η αρρώστια βρίσκεται στα πρώτα στάδια και δεν έχει αλλοιώσει τα χαρακτηριστικά της υγιαίνουσας προσωπικότητας του ανθρώπου. Στην περίπτωση όμως της πωρωμένης συνείδησης, δεν υπάρχει επιστροφή. Σ’ αυτήν καταλήγει η συνείδηση, αφού έχει περάσει από τα τρία προηγούμενα στάδια αρρώστιας, χωρίς κάποια σημαντική προσπάθεια θεραπείας.

α. Ελαστική συνείδηση
Η ελαστική συνείδηση, είναι η πιο διαδεδομένη. Και συμβαίνει αυτό γιατί αρέσει η ελαστικότητά της. Μας είναι φιλική και εξυπηρετική σε όλες τις δυσκολίες μας, τις μικρές και τις μεγάλες. Λέγεται ελαστική γιατί αλλάζει σχήμα, χωρίς κόπο, όπως το λάστιχο. Είναι η συνείδηση των εύκολων και ανέξοδων λύσεων. Και τούτο είναι καλό και κείνο είναι καλό. Αρκεί να εξυπηρετεί αυτό που θεωρούμε συμφέρον μας. Το μαύρο, εύκολα το παρουσιάζει σαν άσπρο, και άσπρο μπορεί να το χρωματίσει, με όποιο χρώμα μας εξυπηρετεί σε κάθε περίπτωση.

Η ελαστική συνείδηση δε χρησιμοποιεί παντού και πάντοτε τα ίδια μέτρα και σταθμά. Τα διαφοροποιεί ανάλογα με την εργασία και την περίπτωση. Όταν πουλάει το εμπόρευμα, τα μεγαλώνει, για να φαίνεται το εμπόρευμά του μεγαλύτερο και, όταν αγοράζει τα μικραίνει, για να δείχνει το αγοραζόμενο προϊόν πιο μικρό.

Στη συμπεριφορά της ελαστικής συνείδησης, κυριαρχεί το ψέμα. Το ψέμα στη σκέψη, στο λόγο, στην πράξη. Θεωρεί το ψέμα ασήμαντη ηθικά τακτική και «αλάτι της ζωής». Ακόμη, στον άνθρωπο με ελαστική συνείδηση, ο σκοπός, όταν είναι ηθικός, αγιάζει τα μέσα για την απόκτησή του, έστω και αν είναι ανήθικα. Αλλά και ο ίδιος ο σκοπός, προσδιορίζεται με ελαστική νοοτροπία, ως προς την ηθικότητά του. Όταν το ποτήρι έχει νερό μέχρι τη μέση του, ανάλογα με το συμφέρον, το βλέπει άλλοτε γεμάτο και άλλοτε σχεδόν αδειανό. Το προσωπικό του σφάλμα, έστω και σοβαρό, δεν υπολογίζεται. Το θεωρεί μια λεπτή τρίχα. Το ίδιο σφάλμα, στον αντίπαλο, γίνεται χοντρή τριχιά.

Ο φαρισαϊσμός, εναντίον του οποίου ο Κύριος είπε τα τρομερά «Ουαί», εκφράζει, κατά αυθεντικό τρόπο, την ελαστική συνείδηση. Οι φαρισαίοι της εποχής του Χριστού, αλλά και οι σημερινοί, ήταν και είναι «οἱ τυφλοί ὁδηγοί, οἱ διϋλίζοντες τόν κώνωπα, τήν δέ κάμηλον καταπίνοντες» (Ματ.23,24).

Η ελαστική – άρρωστη συνείδηση, τακτοποιεί όλα τα ελλείμματα της ζωής μας. Μας γεμίζει με ικανοποίηση και χαρά, αξιολογώντας τη συμπεριφορά μας, με ανήθικα κριτήρια. Αν η συνείδηση αυτή παραμείνει ανενόχλητη, για μεγάλο χρονικό διάστημα, είναι δυνατόν να οδηγήσει σε ακραίες καταστάσεις ηθικής τύφλωσης, όπου όχι πλέον υποκριτικά, αλλά πραγματικά να αδυνατεί να διακρίνει και να αξιολογεί ορθά, ακόμη και εξόφθαλμες εγκληματικές πρακτικές.  

Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση, που γράφει σε μια νουβέλα του, ο μεγάλος Ρώσος συγγραφέας Τσέχωφ . «Ένας φτωχός ζητιάνος κατέβαινε ταχτικά από την καλύβα του στη μικρή πόλη. Στον ώμο είχε κρεμασμένη την παλιά πάνινη τσάντα του. Εκεί μέσα έριχνε οτιδήποτε του έδιναν οι φιλάνθρωποι της πολίχνης. Ένα βράδυ επιστρέφοντας στο κονάκι του, προχωρούσε, από στενό μονοπάτι, μέσα στο δάσος, κουρασμένος και αμέριμνος. Δυο ληστές παραμόνευαν στο σκοτάδι. Όταν τους πλησίασε, τον χτύπησαν δυνατά και τον σκότωσαν. Αρπαξαν την παλιά τσάντα και την έψαξαν. Βρήκαν μέσα, ανακατεμένες τις ελεημοσύνες του φτωχού και κάποια κομμάτια από χοιρινό λαρδί. Τραβήχτηκαν πιο πέρα και, αμίλητοι, άρχισαν να τα καταβροχθίσουν με βουλιμία. Κάποια στιγμή, ο ένας σκουντάει τον άλλον και του λέει . «Αμάν, σύντροφε τι κάνουμε; Τι κάνουμε, του απαντάει ο δεύτερος. Βρε ξεχνάς, τρώμε λαρδί. Ε, και τι σημασία έχει. Πεινάμε. Βρε νηστεύουμε σήμερα , είναι Τετάρτη».

Για τους ληστές, ο φόνος την Τετάρτη, η όποια άλλη μέρα, επιτρεπόταν. Η κατάλυση της νηστείας της Τετάρτης ήταν απαγορευτική.

Βλέπουμε σε τι στρεβλώσεις μπορεί να οδηγήσει η ελαστική συνείδηση, όταν την αφήνουμε ανεξέλεγκτη. Ποιο είναι άραγε το μικρόβιο που προσβάλλει τη συνείδηση και την κάνει ελαστική; Δεν είναι μόνον ένα. Είναι πολλά και την προσβάλλουν από τα πρώτα χρόνια της ζωής. Τα πέντε πρώτα χρόνια, είναι τα πιο σημαντικά, γιατί σ’ αυτά δημιουργείται ο χαρακτήρας του παιδιού. Αν το περιβάλλον, μέσα στο οποίο θα περάσει την κρίσιμη αυτή ηλικία, έχει ελαστική, ή όποια άλλη ασθενούσα συνείδηση και συμπεριφορά, το παιδί θα τη φορτωθεί και θα την κουβαλάει ίσως για πάντα.

Αν αργότερα, είτε λόγω διαφορετικής και καλής παιδείας, που τυχόν αποχτήσει, είτε λόγω διαφορετικού περιβάλλοντος στο οποίο θα ζήσει, κατανοήσει την άρρωστη συμπεριφορά του και θελήσει να τη διορθώσει, θα δυσκολευτεί πολύ, γιατί σε κάθε βήμα θα συναντάει μπροστά του την άρρωστη συνείδησή του. Ο τρυφερός βλαστός του δέντρου, χρειάζεται τον πάσσαλο δίπλα του, για να αναπτυχθεί σωστά. Όταν γίνει ξυλώδης, του είναι περιττός. Έτσι, η σωστή αγωγή των παιδιών, στα πρώτα χρόνια τους, είναι το πολύτιμο αγαθό που πρέπει να πάρουν. Αργότερα τους είναι σχεδόν άχρηστο. Όμως, για να δώσουν αυτό το αγαθό οι γονείς, και όποιοι άλλοι ανατρέφουν μικρά ανθρώπινα βλαστάρια, πρέπει να το έχουν πρώτα οι ίδιοι. Διαφορετικά, πως θα δώσουν την πρέπουσα αγωγή, όταν οι ίδιοι τη στερούνται.

Ο λόγος μας θα γινόταν μακρύς, αν προχωρούσαμε στην καταγραφή περιπτώσεων ελαστικής συνείδησης και συμπεριφοράς στο παιδικό περιβάλλον. Με αρκετή προσπάθεια μπορούμε να τις εντοπίσουμε, κάθε φορά, και με κατάλληλο τρόπο να τις  αντιμετωπίσουμε, αν βέβαια, όπως προείπαμε, διαθέτουμε αυτήν την ικανότητα.

β. Περιδεής συνείδηση
Η περιδεής, είναι δεύτερη, μετά από την ελαστική, περίπτωση αρρωστημένης συνείδησης. Βρίσκεται στον αντίποδα της ελαστικής. Ενώ η ελαστική είναι τολμηρή, άφοβη και αναιδής, η περιδεής συνείδηση, είναι δειλή, φοβισμένη και εξωπραγματική.

Ο τύπος αυτής της συνείδησης, βλέπει το λάθος και την αμαρτία και εκεί που δεν υπάρχει. Φοβάται το παραμικρό και υποθετικό ακόμα παράπτωμα. Έχει υποτάξει την όλη συμπεριφορά του ανθρώπου, στο φόβο της παράβασης του ηθικού νόμου και του απαγορεύει να εκφραστεί ελεύθερα. Και τούτο απαγορεύεται και τούτο δεν επιτρέπεται. Ο τύπος, βέβαια, συχνά κυριαρχεί πάνω στην ουσία των πραγμάτων. Οι φαντασιώσεις και οι πειρασμοί συνοδεύουν ταχτικά, αυτή την συμπεριφορά. Την περιδεή συνείδηση, έχουν σε μεγάλο βαθμό, οι θρησκόληπτοι άνθρωποι. Παλαιότερα, κάποιος σεβαστός φίλος, αλλά με θρησκόληπτη συμπεριφορά, μου έλεγε, ενώ προχωρούσαμε προς το Προκόπι Εύβοιας, για να προσκυνήσουμε το ιερό σκήνωμα του αγίου Ιωάννου του Ρώσου . «Ξέρεις, το ιερό σκήνωμα του αγίου, αν σε δέχεται, ευχαρίστως, στρέφει προς το μέρος σου το πρόσωπό του. Αν δε σε δέχεται το γυρίζει προς το αντίθετο μέρος». Και μετά, από λίγο, συνέχισε . «Ένα βράδυ οι δαίμονες χτυπούσαν ανελέητα μια γυναίκα, επειδή δεν μπόρεσε η δυστυχισμένη, αν και ήθελε, να εκπληρώσει κάποιο τάμα που είχε κάνει στην Παναγία».

Αυτή η συνείδηση, μπορεί να αφήσει έναν άνθρωπο νηστικό, ακόμη και αν είναι άρρωστος με φάρμακα και πρέπει να πάρει μη νηστίσιμη τροφή, παρά να καταλύσει τη νηστεία. Και αυτό δεν το κάνει από Φαρισαϊκή υποκρισία, αλλά από το φόβο της αμαρτίας. Έτσι διδάχθηκε, έτσι έμαθε, και αυτό πιστεύει.

Η περιδεής συνείδηση ευχαρίστως θα δεχόταν έναν άνδρα να κυκλοφορεί στην αγορά με ποδήρη Βυζαντινό χιτώνα, παρά μια γυναίκα, που ασκεί αντρικό επάγγελμα, να φοράει στη δουλειά της αντρικό παντελόνι.

Οι μεταβολές στην κοινωνία, που με την πάροδο των χρόνων, γίνονται αναπόφευκτες, επειδή είναι αναγκαίες, λόγω των διαφορετικών συνθηκών που προκύπτουν στη ζωή, ανησυχούν τον περιδεή πιστό χριστιανό και όταν ακόμη δεν θίγουν την έννοια της ηθικής συμπεριφοράς. Οι αλλαγές τον ανησυχούν και το φοβίζουν.

Ο τύπος του πιστού, με την περιδεή συνείδηση, γίνεται συχνά, καταπιεστικός στο οικογενειακό του περιβάλλον, με αποτελέσματα αρνητικά και, κάποτε απρόβλεπτα. Τα παιδιά που θα μεγαλώσουν σε ένα τέτοιο περιβάλλον καταπίεσης, θα γίνουν είτε φοβισμένοι και δυστυχείς άνθρωποι, είτε μικροί επαναστάτες, που θα τα απορρίψουν όλα, ακόμη και τα σωστά, αναζητώντας την ελευθερία που στερήθηκαν όταν ήταν μικρά παιδιά.

Την περίπτωση αυτής της φοβισμένης συνείδησης, πρέπει να προσέξουν ιδιαίτερα οι πνευματικοί οδηγοί των απλών ανθρώπων και μάλιστα των παιδιών. Όχι μόνο να μη την ενισχύουν, αλλά και να την αποτρέπουν σαν τρόπο συμπεριφοράς. Ο χριστιανός δεν πρέπει, δεν του ταιριάζει, να είναι φοβισμένος άνθρωπος. Πρέπει να είναι χαρούμενος, πάντοτε βέβαια, μέσα στην πρέπουσα φρόνηση και συμπεριφορά.

γ. Ακαμπτη συνείδηση
Μια άλλη μορφή αρρωστημένης συνείδησης, είναι η άκαμπτη. Η συνείδηση αυτή δε δέχεται καμιά υποχώρηση σ’ αυτά που σκέφτεται, σ’ αυτά που λέει ή πρόκειται να κάνει. Καμιά υποχώρηση, έστω και αν αυτά οδηγούν, με βεβαιότητα, σε άσχημα αποτελέσματα.

«Εγώ είπα και αποφάσισα». «Εγώ δεν υποχωρώ σε καμιά περίπτωση». Είναι μερικές από τις εκφράσεις της άκαμπτης συνείδησης. Κάποτε το πείσμα είναι τόσο μεγάλο, που φαίνεται ευκολότερο να μετακινηθεί ένα βουνό από τη θέση του, παρά να υποχωρήσει η άκαμπτη συνείδηση από τις αποφάσεις της.

Σ’ αυτή τη συνείδηση, καταλήγουν, συνήθως οι άνθρωποι, που λένε συχνά το όχι, και μάλιστα, προτού ακούσουν την άποψη του συνομιλητή τους. Νομίζουν ότι, με τον αρνητικό αυτό τρόπο, και την αποφυγή του διαλόγου, επικρατούν στο περιβάλλον τους.

Βέβαια, στον τύπο αυτό της συμπεριφοράς, υπάρχει μια μορφή εγωισμού, που κάνει τον άνθρωπο κάποτε και ανεπιθύμητο συνομιλητή.

Η άκαμπτη συνείδηση, ιστορικά, έχει δημιουργήσει πολλά δράματα, γιατί σε κρίσιμες στιγμές, δεν υποχώρησε, αν και έβλεπε ότι η άρνηση έφερνε την καταστροφή.

Από τον άνθρωπο που έχει άκαμπτη συμπεριφορά, είναι δυνατόν να αποσπάσεις τη συγκατάθεσή του, προτού να πει το όχι. Μετά από το όχι, κάθε προσπάθεια είναι μάταιη.

Είναι κατανοητό ότι, και αυτοί οι άνθρωποι, δεν είναι ευτυχισμένοι. Όταν περάσει η ένταση της αρνητικής συμπεριφοράς, συχνά μετανοούν και κάποτε κλαίνε. Παρά ταύτα, η αλλαγή προς το καλύτερο, απαιτεί προσπάθεια πολλή και εγρήγορση ανύστακτη.

Για τα αίτια του φαινομένου αυτού, πρέπει να ανατρέξουμε πρώτα στην κληρονομικότητα. Αυτήν, όπως μας λένε οι ασχολούμενοι με τα θέματα αυτά, θα μπορούμε να την αλλάξουμε, ύστερα από κάποια χρόνια. Ας το ευχόμαστε. Προς το παρόν όμως, και σε κάθε περίπτωση, πρέπει να προσέχουμε και σ’ αυτόν τον τομέα, τη συμπεριφορά των παιδιών. Εκεί που , λόγω άγνοιας ή και απροθυμίας, οι γονείς, υποχωρούν σε παράλογες απαιτήσεις και πεισματικές συμπεριφορές των παιδιών.

Στις περιπτώσεις, που οι γονείς παρατηρούν στα παιδιά, ακραίες καταστάσεις αρνητικής συμπεριφοράς, με ηρεμία και χωρίς πανικό, που χειροτερεύει την κατάσταση, να απευθύνονται στους ειδικούς. Στην παιδική ηλικία, πολλά προβλήματα συμπεριφοράς βελτιώνονται και επιλύονται. Το παιδί βέβαια, δεν πρέπει να γνωρίζει, στις περιπτώσεις αυτές, ότι τελεί κάτω από βελτιωτική προσπάθεια της συμπεριφοράς του. Μόλις δε είναι ανάγκη να τονίσουμε ότι οι απειλές και οι άκαιρες και λαθεμένες τιμωρίες, δε βελτιώνουν την κατάσταση, αλλά την επιδεινώνουν.

δ. Πωρωμένη συνείδηση
Έχουμε, τέλος, την πωρωμένη συνείδηση. Αυτή, όπου εμφανίζεται, αποτελεί την κατάρα του ανθρώπου. Είναι η κόλασή του. Η συνείδηση εδώ έχει χάσει κάθε ηθικό φραγμό, γιατί έχει καταστραφεί ηθικά. Δε νιώθει τύψεις. Αντίθετα χαίρεται, όταν συμμετέχει ή πρωταγωνιστεί, στο κακό.

Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται, οι επαγγελματίες δήμιοι, οι εγκληματίες και οι ληστές του υποκόσμου. Εδώ βέβαια πρέπει να αναζητήσουμε και πολλούς μεγαλόσχημους και «ευπρεπείς κυρίους της κοινωνίας», που άλλοτε «νόμιμα» και άλλοτε παράνομα γίνονται οι δυνάστες των αδυνάτων.

Η οποιαδήποτε σωφρονιστική τιμωρία, δεν έχει κανένα θετικό αποτέλεσμα, γι αυτούς τους τυράννους. Στις περιπτώσεις που η πώρωση έχει προσβάλει τις συνειδήσεις αυταρχικών ηγετών του κόσμου, παρατηρείται κάποτε και το παράδοξο φαινόμενο της «συμμαχίας» του πωρωμένου με τη θεία Δικαιοσύνη στο καταστροφικό τους έργο. Παραδείγματα υπάρχουν πολλά. Στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, ο ηγέτης της Γερμανίας, καλούσε τη θεία πρόνοια βοηθό του στον όλεθρο του κόσμου. Στις μέρες μας, παρανοϊκοί ηγέτες, στο όνομα του δικού τους θεού της «παγκόσμιας τάξης» καταστρέφουν κράτη και λαούς, για να εισπράξουν με τη σειρά τους, και σε βάρος του κόσμου που εκπροσωπούν, την οργή του «Ιερού Πολέμου». Έτσι επικρατεί ο φαύλος κύκλος της αυτοκαταστροφής. Όσον αφορά στην κατηγορία των «ευπρεπών κυρίων της κοινωνίας μας», αυτή εκπροσωπείται από τους κακοποιούς και τους καταχραστές του μόχθου των φτωχών. Από εκείνους που ασύστολα εμπορεύονται την Εκκλησία του Κυρίου Ιησού, για προσωπικά οφέλη, ατομικές επιδιώξεις και ψεύτικη δόξα. Από τους ψεύτες που υποσχέθηκαν ένα τίμιο γάμο, σε αγνά και φτωχά κορίτσια, και κατόπιν τους γύρισαν την πλάτη. Από τους παλιανθρώπους που πουλάνε αθώα πλάσματα, αγόρια και κορίτσια, στο εμπόριο της διαφθοράς. Από τους κλέφτες, τους διαρρήκτες και τους συκοφάντες. Από τους εμπόρους των ναρκωτικών και των όπλων της καταστροφής και του αίματος των αθώων παιδιών.

Δυστυχώς η κοινωνία η χριστιανική (;), αλλά και η παγκόσμια, είναι γεμάτη από διεφθαρμένους και πωρωμένους ψυχικά ανθρώπους.

Στις περιπτώσεις αυτών των κακοποιών ανθρώπων, η ηθική φωνή της συνείδησης, έχει μηδενιστεί και δεν προβάλλει καμιά δύναμη αντίστασης.

Ο φιλόσοφος και συμπατριώτης μας (Αρκαδία-Κυπαρισσία) Πολύβιος Δημητρακόπουλος, γράφει, σαρκαστικά στον άνθρωπο που, μερικές φορές στενοχωρείται για τα σφάλματά του, από τον έλεγχο της συνείδησης . «Αγαπητέ μου φίλε, μην ανησυχείς. Το ξέρω έχεις ένα ανύστακτο εισαγγελέα πάνω στους ώμους σου. Κάθε φορά που σφάλλει, σε χτυπάει . τοκ τοκ τοκ και σε πληγώνει. Όμως μπορείς να απαλλαγείς από αυτή την ενόχληση, αν κατορθώσεις να μεταθέσεις μπροστά σου αυτόν τον δικαστή, που σε χτυπάει, από πίσω. Και έτσι, αντί να σε χτυπάει εκείνος, να τον χτυπάς εσύ, μέχρι να τον αποτελειώσεις. Έτσι θα ησυχάσεις μια για πάντα».

Οι πωρωμένοι άνθρωποι, αυτό ακριβώς κατόρθωσαν. Χτύπησαν τη συνείδησή τους, μέχρις ότου έχασε τη φωνή της. Έγινε βαριά άρρωστη και δεν το καταλαβαίνουν. Είναι δυστυχισμένοι και δε γνωρίζουν τη δυστυχία τους.

Αυτοί οι άνθρωποι, είναι, άραγε, εξολοκλήρου υπεύθυνοι, για την κατάντια τους; Ασφαλώς όχι. Πολλοί παράγοντες εργάστηκαν, συνειδητά ή ασυνείδητα, για να κατέβουν σ’ αυτό το επίπεδο.

Ο κατήφορος αρχίζει από το κακό οικογενειακό περιβάλλον όπου, δε χάρηκαν τη ζεστασιά της αγάπης και δεν έμαθαν το σεβασμό για το συνάνθρωπο. Η ηθική υποβάθμιση συνεχίζεται, κατόπιν, μέσα από ανεύθυνες κοινωνικές ομάδες, που θα πλαισιώσουν αργότερα τη ζωή του απρόσεκτου νέου. Συχνά το μίσος για τους ανθρώπους, που σώρευσαν στη ψυχή του, κατά την παιδική ηλικία, τραυματικές εμπειρίες, αδικίας και καταπίεσης, είτε μέσα σε ακατάλληλα ιδρύματα περίθαλψης, είτε αργότερα στην τυχόν αλητεία της εφηβικής ζωής, ανοίγουν τον εύκολο δρόμο της εκδίκησης και οδηγούν ασφαλώς στην πώρωση του πολύτιμου αγαθού της συνείδησης.

Αγαπητοί φίλες και φίλοι, από την πονεμένη εικόνα που μας έδωσαν οι μορφές της άρρωστης συνείδησης, έχουμε τη δυνατότητα να εκτιμήσουμε την αξία της υγιαίνουσας. Έτσι μπορούμε, ανεπιφύλακτα, να θεωρούμε ευτυχισμένο τον άνθρωπο , που είναι φορέας μιας τέτοιας συνείδησης.

Η υγιής συνείδηση μπορεί να κάνει τον άνθρωπο μακάριο, ανεξάρτητα από την κατάσταση που βρίσκεται, από απόψεως κοινωνικής, οικονομικής, ακόμη και σωματικής υγείας. Ο άνθρωπος αυτός, έχει μέσα του ένα αλάθητο σύμβουλο, που σε κάθε δυσκολία, από την πιο απλή, μέχρι την πιο σύνθετη, τον πληροφορεί για το τι πρέπει να κάνει. Ποιο δρόμο πρέπει να ακολουθήσει, χωρίς την αίσθηση της σύγκρουσης των καθηκόντων που, συχνά, ταλαιπωρεί τη ζωή μας.

Αγαπητοί μου, δεν θα είναι υπερβολή, αν πούμε, ότι η υγιής συνείδηση φέρνει μέσα μας τη βασιλεία του Θεού. «Ἰδού γάρ ἡ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ ἐντός ὑμῶν ἐστι» (Λουκ. 17,21). Έχοντας επομένως υγιαίνουσα συνείδηση και συμμορφούμενοι προς τις υποδείξεις της, μπορούμε από τώρα να γευθούμε τη μακαριότητα της Ουράνιας Γαλήνης.

Είναι, άραγε, εύκολο να αποχτήσουμε αυτό το πολύτιμο αγαθό; Πολλοί λένε, ότι δεν είναι. Πιστεύουν ότι ο άνθρωπος γεννιέται, αυτός που είναι, γιατί θα ακολουθήσει την προκαθορισμένη για τη ζωή του πορεία, προτού ακόμη να γεννηθεί. Και είναι βέβαια αλήθεια ότι, οι τελευταίες έρευνες και ανακαλύψεις της γενετικής επιστήμης, μιλάνε για τον καθοριστικό ρόλο των γονιδίων του ανθρώπου, στη μετά τη γέννησή του συμπεριφορά. Όμως έχει επίσης διαπιστωθεί ότι, η πρέπουσα αγωγή στην πρώτη παιδική ηλικία, κατόπιν στο κατάλληλο σχολείο και αργότερα σε μια φιλάνθρωπη και δίκαιη κοινωνία, μπορούν να τροφοδοτήσουν, αποτελεσματικά, τα έμφυτα θετικά στοιχεία, που υπάρχουν σε κάθε άνθρωπο. Γι αυτό η αγωγή, η σωστή αγωγή, την οποία ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ονομάζει «τέχνη τεχνών και επιστήμη επιστημών», πρέπει να αποτελέσει το πρώτο και κυρίαρχο μέλημα κάθε μικρής ή μεγάλης κοινωνικής ομάδας.

Πολλές δύσκολες καταστάσεις των παιδιών, μπορούν να βελτιωθούν όταν οι κακές προδιαθέσεις είναι ακόμα ρευστές και δεν έχουν στερεοποιηθεί.

Αλλά ας μη ξεχνάμε ποτέ ότι, η βελτίωση της συμπεριφοράς των νέων ανθρώπων, αρχίζει και προχωράει παράλληλα με τη σωστή συμπεριφορά των μεγαλυτέρων. Χωρίς αυτή, η όποια προσπάθεια είναι μάταιη. Έτσι ο αγώνας των γονέων και γενικά των παιδαγωγών, είναι διπλός, αλλά και η χαρά του αποτελέσματος πιο μεγάλη και πιο φωτεινή.
Και ένα τελευταίο, αλλά πρωταρχικό, για τον ωραίο και ελπιδοφόρο αυτόν αγώνα. Πριν και πάνω από όλα, ας γονατίζουμε συχνά, κάτω από το εικόνισμα του Χριστού και της Θεομήτορος, γιατί, τελικά, «πᾶσα δόσις ἀγαθή καί πᾶν δώρημα τέλειον», μόνο από τα ουράνια δώματα κατεβαίνει στην πολύπαθη ζωή μας, με δύναμη που, ακόμη, και βουνά μπορεί, κάποτε, να μετακινήσει . «Ἀμήν γάρ λέγω ὑμῖν, ἐάν ἔχητε πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐρεῖτε τῷ ὄρει τούτω, μετάβηθι ἐντεῦθεν ἐκεῖ, και μεταβήσεται . καί οὐδἐν ἀδυνατήσει ὑμῖν» (Ματθ. 17,20). _